Resucitar el trivium: una revolución pendiente en la enseñanza de la arquitectura
DOI:
https://doi.org/10.22201/iisue.20072872e.2026.50.2038Palabras clave:
trivium, enseñanza de la arquitectura, pedagogía crítica, formación arquitectónica, comunicación del diseñoResumen
El artículo propone una resignificación contemporánea del trivium —gramática, dialéctica y retórica— como matriz pedagógica para repensar la enseñanza de la arquitectura. A partir de una revisión histórica y conceptual, examina su pertinencia frente a desafíos actuales: la alfabetización crítica del espacio, la problematización proyectual y la comunicación ética del diseño. Asimismo, incorpora referencias ilustrativas de experiencias pedagógicas afines para discutir sus posibilidades formativas. Más que restaurar literalmente una tradición, el texto plantea una relectura crítica del trivium como vía para enriquecer una formación arquitectónica más reflexiva, humanista y socialmente comprometida.
Descargas
Citas
Aksamija, Ajla (2021), Integrating innovation in architecture: design, methods and technology for progressive practice and research, Wiley.
Biesta, Gert (2022), “Por qué la forma de la enseñanza importa: una defensa de la integridad de la educación y del trabajo de los profesores más allá de programas y buenas intenciones”, Revista de Educación, núm. 395, pp. 13-34, DOI: <https://doi.org/10.4438/1988-592X-RE-2022-395-519>.
Carmona Rojas, Madisson Yojan (coord.) (2022), Del aula y el barrio. Reflexiones sobre la producción desigual del espacio urbano, Bogotá, Universidad Pedagógica Nacional.
Cisek, Ewa y Anna Jaglarz (2021), “Architectural education in the current of deep ecology and sustainability”, Buildings, vol. 11, núm. 8, art. 358, DOI: <https://doi.org/10.3390/buildings11080358>.
Corredor, Cristina (2017), Filosofía del lenguaje y educación crítica, Editorial Síntesis.
Escobar, Arturo (2017), Autonomía y diseño. La realización de lo comunal, Buenos Aires, Tinta Limón, <https://tintalimon.com.ar/public/t9924e4gnhfdarefj529d4ikr8r8/pdf_978-987-3687-27-3.pdf>.
ETSAB (2022), Taller internacional Seguint el peix. Taller de reparació. Propostes africanes per a la descolonització i la descarbonització, Universitat Politècnica de Catalunya, <https://etsab.upc.edu/ca/actualitatavisos/noticies/rrii/historic-relint-noticia-avis/curs-2022-2023-relint-noticia-avis/tallerinternacional-seguint-el-peix>.
Giroux, Henry (2019), The terror of the unforeseen, Los Ángeles, Los Angeles Review of Books.
Hodges, Charles, Stephanie Moore, Barb Lockee, Torrey Trust y Aaron Bond (2020), “The difference between emergency remote teaching and online learning”, Educause Review, vol. 27, núm. 1, pp. 1-12, <https://er.educause.edu/articles/2020/3/thedifference-between-emergency-remote-teachingand-online-learning>.
Imbernón, Francisco (2017), Ser docente en una sociedad compleja. La difícil tarea de enseñar, Barcelona, Graó.
Kristeller, Paul Oskar (2017), Renaissance thought and the arts: collected essays, Princeton University Press.
Lawanyawatna, Sunaree y Martin Schoch (2023), “Collaborative approach for socially oriented design in architecture education”, Humanities, Arts and Social Sciences Studies, vol. 23, núm. 1, pp. 66-79. <https://doi.org/10.14456/hasss.2023.7>.
Mahmoud Saleh, Mohamed, Morad Abdelkader y Samir Sadek Hosny (2023), “Architectural education challenges and opportunities in a post-pandemic digital age”, Ain Shams Engineering Journal, vol. 14, núm. 8, núm. de artículo 102027, <https://doi.org/10.1016/j.asej.2022.102027>.
Marrou, Henri Irénée (2015), A history of education in antiquity, Nueva York, University of Wisconsin Press.
McLaughlin, Maureen y Glenn DeVoogd (2020), “Critical expressionism: expanding reader response in critical literacy”, The Reading Teacher, vol. 73, núm. 5, pp. 587-595, <https://doi.org/10.1002/trtr.1878>.
Meirieu, Philippe (2016), Eduquer après les attentats: pour une pédagogie de la responsabilité, Montrouge, ESF Éditeur.
Miranda Regojo, Antonio, Rafael Pina Lupiañez, Nicolás Maruri González de Mendoza y Alejandro Jesús González Cruz (eds.) (2012), Estrategias de proyectos. Experimentos 04, Madrid, Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Madrid, Universidad Politécnica de Madrid/Mairea Libros.
Morin, Edgar (2011), La vía para el futuro de la humanidad, Barcelona, Paidós.
Pangrazio, Luci y Neil Selwyn (2019), “«Personal data literacies»: a critical literacies approach to enhancing understandings of personal digital data”, New Media & Society, vol. 21, núm. 2, pp. 419-437, <https://doi.org/10.1177/1461444818799523>.
Perrenoud, Philippe (2017), La pédagogie à l’école des différences: des intentions à l’action, ESF Éditeur.
Salama, Ashraf M. (2009), Transformative pedagogy in architecture and urbanism, Londres, Routledge.
Santos Guerra, Miguel Ángel (2017), Evaluar con el corazón: corazón. De los ríos de las teorías al mar de la práctica, Rosario, Homo Sapiens.
Skliar, Carlos (2020), ¿Y si el otro no estuviera ahí? Notas para una pedagogía (improbable) de la alteridad, Editorial Miño y Dávila.
UNESCO (2021), Media and information literate citizens. Think critically, click wisely! Media and information literacy curriculum for educators and learners, París, <https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377068>.
UNESCO (2019), Currículum para la alfabetización mediática e informacional: una herramienta crítica para docentes y aprendices, UNESCO Publishing.
Vasquez, Vivian Maria, Hilary Janks y Barbara Comber (2019), “Critical literacy as a way of being and doing”, Language Arts, vol. 96, núm. 5, pp. 300-311, <https://doi.org/10.58680/la201930093>.
Wagner, David L. (1983), The seven liberal arts in the Middle Ages, Bloomington, Indiana University Press.
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Universidad Autónoma de México

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-SinDerivadas 4.0.
